बुद्ध धर्मया नामं विभिन्न यानया जन्म काल

इ.सं. १२ औं शताब्दिपाखे नेपाःया दक्षिणी छिमेकी देय् भारतया बुद्धमार्गी समाजय् बुद्ध धर्मया नामं विभिन्न यान खनेदयावल । थुकथंया यानत मध्ये तन्त्रयान, मन्त्रयान, बज्रयान आदि यानया आचार्यत सकृय जुयावःगु खनेदत । थथे बुद्ध धर्म व दर्शनया बारे नं बुद्ध धर्मावलम्बीतय् बिचय् नं मत भिन्नता खनेदयावःलिसे थःथवय् हे भेदया संस्कारय् दुबे जुइगु जुयावल । थबले हानं वर्णाश्रमवादी सनातन धर्मया पण्डित ब्राम्हणत व सामन्ति वर्गत सुक्ष्मरुपं षडयन्त्रया कासा म्हितेगु ज्याय् सक्रिय जुयावल । थ्वहे इलय् लाकाः पश्चिम मुगल साम्राज्यं भारतवर्ष हमला यानाः थःगु साम्राज्य कायम यायेत सफलता प्राप्त यात । गुलि पण्डिततय्सं मुगल सम्राटयात ग्वाहालि बियाः ऐतिहासिक बौद्ध विश्वविद्यालय विहार व अभिलेखत नाश याय्गु ज्या जूगु घटनाया बयान नं ब्वनेदु ।
थज्याःगु वातावरणय् म्वाय् थाकुयाः अनया विभिन्न मतया भिक्षुत व मुस्मांतय् विरोधी पण्डितत नं नेपालय् सुरक्षित तायेकाः शरण काःवःगु व शरण ब्यूगु इतिहास दु ।
थ्व बारे बुद्ध के २५०० वर्ष, ‘आजकाल’सं पिदंगु विशेषांकय् थथे उल्लेख यानातःगु दु । ‘१२ औं शदी मे जब मुसलमानो ने विहार और बंगाल पर आक्रमण किया तब उस प्रदेश के सम्वृद्ध बौद्ध मठोंका बडे पैमाने पर नाश किया गया । बौद्ध भिक्षुओं को नेपाल में सुरक्षा और शरण मिली ।’
(अर्थ ः १२ औं शदीपाखे जब मुसलमानतय्सं विहार व बंगालय् हमला यात अबले अनया सम्बृद्ध बौद्ध मठत यक्व ध्वस्त यात । बौद्ध भिक्षुत नेपालय् सुरक्षित तायका सरण काः वल । सरण बिल ।) (बुद्ध के २५०० वर्ष आजकाल पेज ५८ ई १९५६)
थथे नेपाः देशय् सुरक्षित तायेकाः शरण काःवःपिं बुद्ध धर्मया विभिन्न यानया आचार्यत नापनापं सनातनवादी मतया धर्माचार्यत नं नेपालय् शरण काःवल । थथे शरण काःवःपिं आचार्यतय्सं नेपाःया विभिन्न प्रान्तय् दुने दुनेनं वर्णाश्रम धर्म फैलय् यानाच्वंगु खत । आः, बुद्ध धर्म व दर्शनया केन्द्रीय भुमिका दुगु थ्व नेपाल मण्डलया बासिन्दातय् दथुइ नं बुद्ध धर्मावलम्बि धयाः नं विभिन्न मत (तन्त्रयान, मन्त्रयान, बज्रयान) या दर्शन दुने दुनें प्रचार प्रसार जुजुं वल । बुद्धया आदर्श धकाः न्ह्याम्हं यात्रुतय्त नं सम्मान व्यवहार याय्गु संस्कार जुयावल ।
थथे शरण वःपिं हे दुने दुनें सक्रिय जुयावसां निसें नेपाःदेय्या पश्चिम, पूर्व, दक्षिणया विभिन्न विषय (प्रान्त) या जनसमुदाय विचय् नं वर्णाश्रम धर्मया पण्डिततय्गु प्रभावय् लालांवःगु खनेदत । थ्व इलय् नेपालय् लिच्छविकालिन जुजु गुणकामदेव (तृतिय) लिपा लक्ष्मीकामदेव (द्वितिय) व वय्कः लिपा विजयकामदेव जुजु जुया च्वना दिइगु खः ।
जुजु विजयकामदेव निसन्तान जूगुलिं वय्कःया उत्तराधिकारी थः थ्याकमचा अरिदेवयात दयेकाः तल । जुजु विजयकामदेव लिपा ने.सं. ३१७ सं अरिदेव नेपाःया जुजु घोषणा जुल ।
जुजु अरिदेवं लिपा वयाः थःगु नांया ल्यूने ‘मल्ल’ धायेगु यानादिल । थबलेनिसें नेपालय् जुजुपिसं थःपिगु नांया ल्युने मल्ल धायेगु शुरु जूगु खँ इतिहासय् उल्लेख दु । तर थ्व मल्लकालयात पूर्वमल्लकाल नं धाः, थकु वंश नं धाः । (लिलाभक्त मुनकःमि)
नेपाःया दक्षिणी जःलाखःला देशय् (थौंया भारत) मुगल साम्राज्यया सफल हमलाया झ्वलय् अनया दबय् जुयाच्वंगु सनातन धर्म वर्णाश्रम धर्मया पक्षपातितय्सं पुनःविस्तारं सासः ल्हाय्गु शुरु यासें बुद्धकालिन भारतीय समानता समाजय् नं ‘फुते या राज्य या’ धइगु कुतिल नीति लागू यानाच्वंगु ई जुल ।
जुजु अरिदेव मल्ल लिपा वय्कःया काय् अभय मल्ल ने.सं. ३५३ सं जुजु यानाबिल । ने.सं. ३७४ असारय् ब्वःगु तःधंगु भ्वखाय्या काण्डय् लानाः जुजु अभय मल्ल मन्त । – वय्कःया मृत्युलिपा वय्कःया हे काय्पिं अनन्त मल्ल व आनन्द मल्लपिंसं संयुक्त राज्य याःगु खँ दु । जुजु आनन्द मल्लं ख्वप्रिङ बस्ति (ख्वपय्) १२००० झिनिद्वःखा छेँ थप यासें सहर विस्तार यानाः नेपाःया राजधानी सरे यानाः राज्य याःगु इतिहास दु । (लिलाभक्त मुनकःमि)
थुमिगु हे राज्यकालय् ने.सं. ४०८ सं व ने.सं. ४०९ सं निक्वःतक्क पश्चिमया खस मल्लया हमलायात असफल याना ब्यूगु जक मखु लिनाः छ्वःगु इतिहास दु । थ्वहे इलय् बुटवलया मुकुन्द सेनया फौजं नं ख्वपय् वयाः गडबड यानाः बिस्युं वंगु खनेदु ।
वास्तवय् जुजु अभय व आनन्द मल्ल लिपा जयदेव मल्ल व जयईन्द्र मल्ल जुजु जुयाः ने.सं. ४२५ सं संयुक्त रुपं नेपाःया राजकाज चलेयाःगु इतिहास नं दु ।
जुजु आनन्द मल्लया इलय् हे बंगालया सुल्तान गयासुद्दिनं नेपाःया दक्षिण सिमरोनगढय् हमला याःवःगु खँ दु । सुल्तानया फौज नाप सामना यायेमफयाः अनया जुजु हरिसिंह देव सपरिवार थः ईष्ट देवता तुलजा (तलेजु भवानी)या मूर्ति ज्वनाः नेपाल मण्डल राज्य ख्वपय् शरण काःवःगु इतिहास दु । (लिलाभक्त मुनकःमि)
थ्वया लिपा जनतातय् नाप भ्यलय् पुंम्ह, सरल स्वभावम्ह देय्या राष्ट्रिय स्वाधिनता व जनताया हितय् दृढ जुयाः च्वनेगु मानसिकता दुम्ह जयरुद्रदेव मल्ल ने.सं. ४३४ सं जुजु जुयादिल ।
जुजु जयरुद्रदेव मल्लं पश्चिमया खस् मल्ल लगायत थीथी थासं याःवःगु सशस्त्र हमलावारतय् विरुद्ध ल्वानाः सफलता प्राप्त यासें हमलावारतय्त लिनाः छ्वयादीगु इतिहास दु । तर वय्कः ताःईतक्क म्वाय् मखन । वय्कःया राज्यकालय् तसकं ब्वःगु भ्वखासं लानाः दुःख आपतय् लानाच्वंपिंत उद्दार ज्याय् लगय् जुयाच्वंगु इलय् हे हानं ब्वःगु भ्वखासं ल्हानाः ने.सं. ४४८ सं वय्कःया मृत्यु जुल । (लिलाभक्त मुनकमि ।)
जुजु जयरुद्रदेव मल्ल भ्वखासं ल्हानाः मृत्यु जूगुलिं वय्कःया चिरिम्ह लानि देवलदेवी ने.सं. ४४८ सं नेपाः देय्या शासनभार कःघानाःदीगु खः ।
हरिसिंह देवया बारे थीथी तर्क वितर्क यानाच्वंगु दु । गुलिसिनं सुल्तान गयासुद्दिनया हमला याःवःगु सियाः ग्यानाः दलबलसहित बिस्युंवंम्ह हरिसिंहदेव ख्वपय् हमला यानाः राज्ययात धैगु दु । गुलिसिनं हरिसिंहदेव बिस्युं वंबलय् लँय् हे सित अले वय्कःया लानिसहित तुलजा भवानी मूर्ति नापं ख्वपय् शरण च्वं वःगु खँ दु ।
वास्तवय् ख्वपया जुजु परिवार नाप नाता सम्बन्ध दुम्ह शरण वःम्ह हरिसिंहदेवया लँय् हे मृत्यु जूसां वय्कःया जहान सपरिवारयात रानी राजल्लदेवीया अनुरोधय् जयरुद्रदेव कालय् ख्वपय हे शरण बियाः च्वनेगु व्यवस्था यानाब्यूगु खँ नं इतिहास दु । लिपा वयाः तलेजु भवानी ने. सं. ४४५ सं देगः दय्काः ख्वपय् हे स्थापना यायेत ताःलाःगु खँ दु ।
ने.सं. ४४५ पाखे पलिस्था यानाः तन्त्रमन्त्रया विधिकथं पशुबलि बिइमाःगु चलन कथं ख्वपया जुजुपिंसं नं प्यक्वय् बनया वन म्येय् हयाः बलि बियाः पुजा याना, देवीया प्रसाद धकाः सकल ख्वपबासीतय्सं नं म्येया ला नयेमाःगु अय्लाः थ्वँ त्वनेमाःगु नियम हःगु खँ दु ।
थ्व बारे पण्डित आशाकाजी बज्राचार्य नेवाःतय्त होशियार जुइफय्केगु तातुना स–प्रमाण सहित इनाप यासें इनाब्यूगु पर्चा थुकथं दु –
वंशावलीया प्रमाण
नेपालय् म्येय्या ला नय्गु चलन वःगु खँ
इ.सं. १३२४ वि.सं. १३८२ ने.सं. ४४४ स ख्वपया हरिसिंह देव राजा यागु पर्याय, ख्वपदेया तुलजादेवी (तलेजु भवानी) स वना न्हापा गुबलें मयाःगु याना मतःगु थिति चले याय्गु निमित्तय् अरुण नाम (वन म्ये) वनय् माला हयाः ख्वपया हरिसिंह देव राजाया बचनं स्यानाः नेपालय् न्हापांनिसें सुनां नं मनःगु नय् मनंनिगु म्येय्या ला देव देबीया तःधंगु प्रसाद खः स्वर्ग वनीगु धकाः नेवाः जातितय्त नकाबिल । अनं निस्ये नेपालय् च्वंपिं विशेष नेवाः जातिपिसं स्वभाविक राग चर्य पुजाकर्मय् नय्गु दोषमदु धकाः ज्या ज्या याना हहं गालय् क्वहांवंगु होस मन्त । म्येय्या ला आहार त्वःते मफयाः न्हापा मयाःगु बुद्ध बचन शास्त्रय् मदुगु थिति, पितृ कार्य, यज्ञ होम कार्यय् तःतःधंगु पूजादि व्रत कर्मय् नं प्रसाद धकाः ला मदय्कं मजिया वल ।
मांसाहार याय्गु लालचं याना पीठ भैरव चक्रया स्थानय् वना हिंसाया प्रथा (ज्या) भैरव चक्र पूजा दिन दिन बढे जुयावल । थःथःपिंगु छेँ विहारय् आगमय् बुद्ध धर्मया चर्या चुडाकर्मया ज्याय् समेतं मदय्कं मगाः धकाः ला प्रयोगाहार यायेगु चलन जुल ।
न्हापानिस्यें यागु थिति जक धया, बुद्ध बचन शास्त्र, उपहास जुइगु ज्या सील, नियम आचरण आपालं विनाश जुल खः धका सीका विशेष बौद्ध मार्गी पिसं शील नियमाचरण बालाक शुद्ध रुपं यानायके माःगु तःधंगु कर्तब्य खः धयागु नं विचार याय् मफुत । पं.बै. आशाकाजी बज्राचार्य
नेवाःतय् थथे बलि बियाः ला नय्गु चलन मदु । थथे ला नयगु, अय्लाः, थ्वँ त्वनेगु चलन नेवाः समाजय् मदु । उकिं थ्व चलन थःपिनिगु धर्म विरुद्धय् वःगु खनाः, येँ, यलया नापं यक्व थासं थ्व चलनया विरुद्धय् सः तल, विरोध यात । तर मल्ल जुजुपिंसं थुकियात धैर्य पूर्वक कःघानाः वल ।
थुकथंया घटना क्रमं यानाः नेपाःया राज्य व्यवस्थाय् अन्यौल, अस्थिर, अनियमित ब्वलना च्वन । १४ औं शताब्दीया अन्तपाखे थ्यंबलय् थ्व अन्यौलता, अनियमितता व अस्थिर राज्य व्यवस्था सुथां लाकेगु तातुना जयस्थिति मल्ल (ने.सं. ५०१ – ५१६) नेपाःया जुजु जुयाः उदय जुयादिल ।