ज्यापु दिवसं हःगु न्हूगु आशा

जुजुभाई डंगोल
किलाघः, येँ
(हाल, सभाना, टेक्सास, अमेरिका)
ज्यापु दिवसया उद्देश्य व ज्याझ्वःया बारे आधिकारिक धारणा ज्यापु संस्कृति विकास कोषपाखे इलय् व्यलय् थीथी माध्यमपाखे पित हया च्वंगु दु । ज्यापु दिवस राष्ट्रिय अभियान कथं न्ह्याःवःगु झिंन्हय्दँ फुनाः झिंच्यादँ क्यन । झिंन्हय्दँया दुने देसय् राजनैतिक अवस्थाय् ह्यूपाः वयाः सामाजिक आर्थिक अवस्थाय् न्हूगु परिस्थिति ब्वलंगु दु । समाज दुने न्ह्याना च्वनीगु सांस्कृतिक धार्मिक गतिविधिया आधार धैगु थाय् ९क्उबअभ०, समय ९त्ष्mभ०, व परिस्थिति ९ऋष्चअगmकतबलअभ० या परिणाम खः । म्हिगः स्कूलया विद्यार्थी थांै कलेज÷विश्वविद्यालयया शिक्षा आर्जन यानाः लजगाय् लगय् जुइ धुंकल । ल्याय्म्हत बुराबुरी जुइगु अवस्थाय् थ्यने धुंकल । ज्यापु दिवसनाप प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपं स्वापू दुपिं यक्व मनूत शारीरिक व थी थी हुनिं निस्कृय जुया च्वने धुंकल । गुलिं थ्व संसारं विदा कया वने धुंकल । अथे, वंगु झिंन्हय्दँ झिंच्यादँया अवधियात लिफः स्वया ज्यापु दिवसया उपलव्धि व ज्यापु समाजय् लाःगु प्रभावयात कयाः थुगु च्वसु च्वया च्वना । अझ वंगु दँय् २०७७ कोरोना (कोभिड १९) या महामारीं यानाः मनुखं मनूयात थिइमज्यूगु वा नापलाय् मज्युगु सामाजिक दूरी पालना याय्माःगु कल्पनातक मजूगु नाजुक अवस्था वल । झिंन्हय्क्वःगु ज्यापु दिवस येँया राष्ट्रिय सभा हल दुने जक सीमित जुल । अय्नं, मनूया प्राकृतिक स्वभाव आशावादी खः । थ्वहे आशावादी स्वभावं याना संसार न्ह्याःवयाच्वंगु दु ।
१) परिवर्तित राजनैतिक अवस्थाय् ज्यापु समाज
देसय् वःगु राजनैतिक ह्यूपाः (४६ सालया आन्दोलन, ६१÷६२ या जनआन्दोलन, २०७२ सालय् न्हूगु संविधान लागु) लिपा वःगु संघीय व्यवस्था कथं ७ गु प्रदेश व ७७ जिल्ला दुने महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका, नगरपालिका गठन जुयाः जनप्रतिनिधि मार्पmत स्थानीय निकाय संचालन जूगु नं प्यदँय् क्यने धुंकल ।
राजनैतिक परिवर्तन लिपा वःगु प्रशासनिक व आर्थिक व्यवस्था याना ज्यापु समाज दुने नं यक्व सामाजिक चेतना ब्वलंगु दु । येँ महानगरपालिका दुनेया च्यागु वडाया अध्यक्ष ज्यापुया काय्मचा जूगु दु । स्वनिगः दुनेया थीथी उपमहानगरपालिका व नगरपालिकाया प्रमुख, उपप्रमुख व अध्यक्ष जुया दीपिं नं यक्व ज्यापु काय्म्ह्याय्पिं दु । अथेहे, थी थी राजनैतिक पार्टीया कार्यकता व नेताकथं न्ह्याः वयाच्वंपिं ज्यापु दाजुकिजा तताकेहेँपिं दु । त्वाः त्वाःपतिकं ल्याय्म्ह पुचः, मिसा पुचः व सामाजिक सांस्कृतिक खलः सक्रिय जुयावःगु दु ।
थीथी राजनैतिक पार्टीनाप स्वापु दुुपिं ज्यापु दाजुकिजा तताकेहँपिनिसं दच्छिया छकः जक जूसां ज्यापु दिवसया लसताय् जुइगु थी थी ज्याझ्वलय् सहभागी जुयाः भिंतुना देछाःगु व ज्यापु दिवसया ज्याझ्वःयात सफल याय्त फुगुचाःगु ग्वाहाली बिया वयाच्वंगु दु । थ्व ज्यापु समाज दुने खनेदुगु बांलागु सकारात्मक पक्ष खः ।
२) ज्यापु समाजया सामाजिक—आर्थिक अवस्था
केन्द्रिय राजधानी काठमाडौं जुया जक मखु केन्द्रिकृत प्रशासनिक राज्य व्यवस्थाया लिच्वः कथं काठमाडौं उपत्यका थीथी हुनिं पूर्व मेचीनिसे पश्चिम महाकालीयापिं जक मखु दक्षिण तराईंनिसे उत्तर हिमाली क्षेत्रया मनूत थन दुहाँ वय्गु क्रम शुरु जूगु रोकय् मजूनि । जनप्रतिनिधिपाखे प्रदेश सरकार व स्थानीय निकाय संचालन जुयाच्वंगु दःसा राजधानी काठमाडौं दुने जक मखु स्वनिगःया थीथी थासय् मनूत वया हे च्वंगु दनि — गुलि बाध्यता जुयावल, गुलि न्हूगु अवसरया खोजी याय्त वल । जनसंख्या अप्वया वःलिसे भौतिक संरचना (Infrastructure development) दय्केत थनया जगा जमिनय् अतिक्रमण जुल । थुकिया लिच्वः स्वनिगः दुनेनं येँ देय् (राजधानी) या बासिन्दातय्त बांमलाक्क असर लात । ज्यापु समाजयात ला थःगु पुर्खौली पेशा व थाय्बाय् हे त्वःते माःगु अवस्था सिर्जना जुयाच्वंगु दु ।
देय् दुनेया अवस्था संकष्ट जुया वया च्वंसा विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धी खुला वजारया अवधारणां यानाः नीजि स्तरय् यक्व ह्यूपाः वय् धुंकूगु दु । बहु विश्वविद्यालयया स्थापना जुया शिक्षाया क्षेत्रय् थीथी विधाया अध्ययन अनुसन्धान जुयाः सामाजिक आर्थिक जीवनय् व्यापक विविधता वःगु दु । संसारया विकसित देय्या विश्वविद्यालयनाप सम्बन्ध दयाः छात्रवृत्ति व नीजि खर्चय् यक्व युवात आखः ब्वंवनाच्वंगु दु । सूचना प्रविधिया विकास व विस्तारं याना रोजगारीया नापं दैनिक जीवनय् यक्को सुधार वःगु दु । निजी स्तरय् स्वास्थ्य सेवा (अस्पताल, क्लिनिक, अनुसन्धान केन्द्र, वासः दय्किगु उद्योग, आदि) या विकास व विस्तारं याना नागरिकया स्वास्थ्य सेवा पहुँच बढय् जूगु दु ।
प्राविधिक व व्यावसायिक शिक्षा व तालिमया अवसर चूलाना रोजगारीया अवसर बांलाना वःगु दु । बैंकिग क्षेत्रया विकास व सहकारीया विस्तारं याना पुँजी परिचालनया क्षेत्रय् सर्वसाधारणयागु पहुँच दयाच्वंगु दु । थथे थीथी क्षेत्रय् वःगु चुनौतीयात सामना यासे न्ह्यःने वःगु अवसरयात झी ज्यापु समुदायपाखें नं उपयोग याना वयाच्वंगु दु ।
३. पारिवारिक, सांस्कृतिक, धार्मिक विधि व्यवहार
पारिवारिक संरचनाय् तःधंगु ह्युपाः वय् धुंकल । सगोल परिवारया संरचनापाखे एकल परिवारया अवस्थाय् न्ह्याः वयाच्वंगु दु । एकल परिवार दुने नं थौं काय् म्ह्याय्पिं ब्वनेगुया लागि वा ज्याया लागि छेँ पिने जक मखु, देय् पिने वनाच्वंगु अवस्था दु । ज्यापुया पहिचान कथं कयातःगु गुथि गहनापाखे अप्वः धै थें शिक्षित युवा पुस्ता तापानाच्वंगु दु ।
नेवाः समाज दुने संख्यात्मक कथं जक मखु परम्परागत संस्कारगत विधि व्यवहार, रितिरिवाज, नखः चखः, जात्रा, पर्व, भेषभुषा, नसात्वँसा व बाजागाजाया क्षेत्रय् ज्यापु जातियागु तःधंगु भूमिका दु ।
बुसांनिसे सिइबलय् तक याय् मागु ज्या (मचा बू व्यंकेगु, इहि, बा¥हाः, कय्तापुजा, विवाह, जंको)या ज्या नेवाः समाजय् अतिकं महत्वपूर्णगु संस्कारगत ज्या खः । दच्छियंक हना वया च्वंगु नखःचखः, जात्रा, पर्व नेवाः समाजया जीवन्तताया प्रतिक खः । परम्परानिसें नाला कया वःगु मौलिक बाजागाजा नेवाःतय्गु सम्पत्ति जक मखु राष्ट्रिय सम्पत्ति खः । लोकप्याखं जक मखु शास्त्रिय व धार्मिक प्याखंत झीगु गौरब गाथाया प्रमाण खः । थःथःगु आस्थाकथं न्ह्याका वयाच्वंगु धार्मिक गुथि जक मखु समाजयात एकतावद्ध याना वयाच्वंगु सामाजिक गुथि नेवाःतय्गु म्हसीका खः ।
४) अवसर व चुनौती
न्हि धुंकाः चा वइ थें ज्यापु युवा पुस्ताया न्ह्यःने थीथी चुनौती सामना याय्माःगु अवस्था वःगु दुसा अवसरया सम्भावना न यक्व न्ह्यःने खनेदुगु दु । थी थी राजनैतिक पार्टीया जः जुया राजनैतिक ख्यलय् न्ह्याःवनेगु अवसर चूलाःगु दु । आर्थिक उन्नतिया लागि देय् दुने जक मखु देसंपिने च्वंपिं पासाभाइपिनि दथुइ नेटवर्क (सम्बन्ध) दय्का वयाच्वंगु दु । ज्या (पेशा) धैगु तःधंचीधं जुइ मखु । बँुज्या (खेती) मन्त धकाः ज्यापु समुदायपिसं देय्या च्यूताः कयाः वैकल्पिक ज्या याना हय् धुंकल । दुगु सीमित जग्गाय् आधुनिक खेती यानाच्वंगु दु । बुँज्या याय्त मछिंगु जग्गाय् थीथी ज्या याइपिन्त बालं (रेन्ट) बियाच्वंगु दु । मचा व बुराबुरिपिनिगु स्याहारसुसार सेवा, सरसफाइ सेवा (छेँ, अफिस, अस्पताल, आदि), कम्प्युटर व इन्टरनेट शिक्षा व सेवा, खुद्रा व्यवसाय, फिटनेश व व्युटी पार्लर, खाद्यान्न पसः, स्वास्थ सेवा, होटेल, ट्राभेल एजेन्सी, फोटोग्राफी, रियल स्टेट (घर जग्गा न्यायेगु मिइगु सेवा), लेखा व कर निर्धारण सेवा, विजुली मर्मत, प्लम्बिङ्ग, रंगरोगन, गाडी मर्मत, आदि लजगाःया क्षेत्रय् ज्यापु दाजुकिजा तताकेहेँपिं संलग्न जुयाच्वंगु खनेदु ।
समाजय् वःगु खुल्लापनं यानाः युवातय् इच्छा आकांक्षा बढय् जुुल । संचार प्रविधिया सुविधां यानाः सम्पर्कया माध्यम सहज जूगु दु । संसारया कुंकुलामय् अःपुक सम्पर्क तय् दत । थौं कन्हय् युवातय् म्हगस (सपना) देय् दुने मखु, देसं पिने जुयाच्वंगु दु । थुगु वातावरण दुने ज्यापुया काय्म्ह्याय् (युवापुस्ता)पिं नं लाइगु स्वाभाविक हे खः ।
५) ज्यापु दिवसं ज्यापु समाजय् हःगु न्हूगु आशा
ज्यापु दिवसया इलय् द्वलद्वः मचानिसें बुरातक सहभागी जुया सांस्कृतिक ¥यालीइ ब्वति कयाः ज्यापु संस्कृति कथं न्ह्यब्वयाच्वंगु दु । येँ महानगरपालिकाया दुनेया चुकः ननी, गलि, बहाः, बही, त्वाःत्वालं जक मखु स्वनिगःया थी थी थासं संस्थागत खलः पुचः व व्यक्तिगत कथं नं सहभागी जुया च्वंगु दु । त्वाःत्वाःपाखे मचा पुचः, मिसा पुचः, ल्याय्म्ह पुचः गठन जुया च्वंगु दु । परम्परागत भेषभूषा, नसात्वँसा व बाजागाजाया निरन्तरता बिइत विषेश कुतः जुयाच्वंगु दु । सीमित रुपय् जूसां ज्यापु समाजया थीथी विधायात कया अध्ययन व अनुसन्धान जुयाः लेख रचना, सपूm प्रकाशन जुयाच्वंगु दु ।
यःमरी पुन्हि जःखः येँ देय् विशेष यानाः ज्यापु समाज दुने उल्लासपूर्ण वातावरण ब्वलनाच्वंगु दु । मस्युगु खँ सय्केगु व थम्हं थुगु व सःगु खँ स्यनेकने यायेगु वातावरण ब्वलना वःगु दु । थीथी देसय् च्वनाच्वंपिं ज्यापु दाजुकिजा तताकेहेँपिनि दथुइ नं जातिय पहिचान ल्यंका तय्त नं थुगु ज्यापु दिवसया ज्याझ्वः ईकथं पाय्छि जुयावःगु दु ।
ज्यापु संस्कृति विकास कोषपाखें दँय्दसं गुरु पूर्णिमा कुन्हु परम्परागत ज्यापु त्वाःया मू गुरुपिन्त हनेगु याना हःगुया लिच्व खः – काठमाडौं महानगरपालिकाया २५ औं महानगर दिवसया लसताय् परम्परागत गुथिया नायःपिनित हनेगु झ्वलय् यें महानगरपालिका दुनेया ज्यापु त्वाः गुथिया गुरुपिनित २५ हजार नगद सहित सम्मान याय्केत सफल जुल । मखंत्वाः व किलाघः त्वाःया ज्यापु कुमारीपिनित लय्पतिकं १५ हजार भत्ता बिइगु व्यवस्था जुल ।
समाजय् कुल जेष्ठपिनित हनेगु व आदर सत्कार यायेगु व्यवस्था ज्यापु समाज दुने न्हापानिसें दु । थुगु हे परम्परायात लुमंका विकास कोषपाखें ज्यापु दिवसया लसताय् प्रतिभावान मचा व युवातय्त पुरस्कार विया हःपा विइगु व जेष्ठ नागरिकपिनित सम्मान याय्गु ज्या सराहनिय खः ।
नेवाः समाजया थीथी जातिया थःथःगु परम्परा व संस्कृति दःसां सकल जातिनाप समझदारी दय्काः न्ह्याःवनेत ज्यापु दिवसया इलय् ज्यापु प्रज्ञा पदवी छम्ह गैर ज्यापु जातिया विद्वानयात हनेगु प्रथा शुरु जूगु दु । थ्व छगु जातिय भाइचारा अभिवृद्धि याय्गु लँय् धिसिलाःगु पलाः खः ।
यःमरी पुन्हि (पुस ३) लछिजक मानि । कोभिड १९ या प्रभावयात विचा यासे स्वास्थ्य मन्त्रालयपाखें जारी याःगु प्रोटोकल यात पालना यानाः ज्यापु दिवसया सांस्कृतिक कार्यक्रमयात सीमित रुपं न्ह्याकाः मूल समारोह राष्ट्रिय सभा गृह, भृकुटिमण्डपय् यायेगु उपयुक्त जुइ । थौया ईयात विचाः याना विकास कोषपाखे क्वय् न्ह्यथना कथंया ज्याझ्वः याय्त सुझाव विया च्वना ः
(क) सूचना प्रविधि वगु सुविधा (जुम मिटिंग) यात छ्यलाः थीथी समूह नाप कोरोनाया कारणं आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक व थीथी जीविकाय् लाःगु असरयात कया सरसल्लाह व बिचाः आदान प्रदान यायेगु ।
(ख) लिपा उपयुक्त इलय् सम्मान समारोह याय्गु याना ज्यापु दिवसय् लसताय् ज्यापु सस्कृति विकास कोषपाखे सम्मान याना वयाच्वंगु (क) बाल प्रतिभा पुरस्कार (ख) युवा प्रतिभा पुरस्कार (शिक्षा, संस्कृतिक, खेलकूद, पत्रकारिता, महिला शसक्तिकरण) ग) सरस्वती पुरस्कार, (घ) दीर्घसेवा पदक, (ङ) मरोणोपरान्त विशेष सम्मान,
(च) दानवीर पदक, (छ) उद्यमी पदक, (ज) भीमसेती पुरस्कार, (झ) ज्यापु रत्न व (ञ) ज्यापु प्रज्ञा सम्मान जुया दीपिं व्यक्तिपिनिगु नां घोषणा याय्गु ।
(ग) ज्यापु रत्नपाखें हनापिं विशेष ज्यापु व्यक्तित्व व ज्यापु प्रज्ञापाखें सम्मान याना तयापि नेवाः समाजया विद्वानपिनिनाप जुम मिटिंग वा विशेष व्यवस्था याना सहलह व्याकाः ज्यापु दिवसयात सकल नेवाःतय्गु सहभागिताया आवश्यकता जू व सकलसित ज्यापु दिवसयात समस्त नेवाःतय्सं गौरव याय् पैmगु कथं न्ह्याकेत उचित वातावरण व्वलंकेगु ।
(घ) विशेष स्मारिका पिकाय्गु ।
झिंच्याक्वःगु ज्यापु दिवसया लसताय् भिंतुना देछासे ज्यापु दिवस सकल नेवाःतय्गु नुगः सालाकाय् पैmगु दिवस कथं न्ह्याःवने फय्मा ।
भबत्तु सब्ब मंगलम् ।