उग्रचण्डी लागा व अनया अभिलेख

न्ह्यखँ
वंशावलीकथं लिच्छिवी कालय् येँ देशय् न्हय्गां दुगु खः । मानेश्वर (नरः, मागः, मैतीदेवी पूर्वी भेगः, ताम्रकुट्टशाला (तंगाल, लाजिम्पाट आदि केन्द्रिय भाग), जमयम्बी (जमल, यँ थ.ने आदि दक्षिणी भेग), म्हप्रिङ (म्हय्पि, नयाँबजार, पकनाजोल आदि उत्तरी भेग), शाम्भपुर (सामाखुशी आदि पश्चिमी भेग व मेगु बाय् मस्यूगु पुथम्प्रिङ्ग, पुंढ र ग्राम । उकी मध्ये ताम्रकारपिनि ताम्रकुट्टशाला केन्द्रिय भागय् बसोबास दुगु अनुमान दु । थुपिं ताम्रकारपिनि लाजिम्पाट कैलाशचौर (धोविचौर)य् च्वंगु निराकार शिवया शक्ति उग्रचण्डी माईयात दिगुद्यः नाला कयातःगु खः । इश्वीया च्यागूगु, गुंगूगु शदी लिच्छिवी कालय् येँ देय्या ताम्रकुट्टशाला, मानेश्वर व जःखः तःधंगु मिं नल । व थासय् मिं नया तहस नहस जूबलय् अन च्वनेगु अवस्था मदुगु जुया अनं मनूत न्हून्हुगु थासय् वनाः बजार, बस्ती दय्कल । अनया ताम्रकारवर्ग नं अनं बाय् हिल । छथ्वः ताम्राकारत यँे लायकू गुनपो (हनुमानध्वाका) जःखः च्वंवनासा, छथ्वः ताम्रकारत यल लाय्कू मणिगल (मंगः) जःखः च्वंवल । कालान्तरय् छु छु ताम्रकारत ख्वप, भ्वँत, पन्तिनापं पूर्वी नेपालया भोजपुर, टक्सार इत्यादी थासय् नं बाय् हिउगु खनेदु ।
ताम्रकार वर्गतय्सं बाय् हिले धुंकाः नं येँयापिं ताम्रकारत व यलयापिं ताम्रकारतय्सं कैलाशचौरया उग्रचण्डी माईयात हे दिगुद्यः माने याना दय्दसं दिगुपूजा यायेगु याना वयाच्वंगु खः । यलय् च्वंपिं ताम्रकारतय्सं नं यक्व ईतक अन हे वनाः देगुपूजा यायेगु यानाच्वंगु खः । लिपा यलं थन वये वने थाकुगु जुयाः कैलाशचौर मूल निराकार शिलाय् पूजा यानाः मेगु निराकार (अमूर्त) शिलाय् प्राण प्रतिष्ठा यानाः सालाः, थःपिन्सं दय्कीगु ताम्रकलश (तमकलय्) तया जात्रा याना यल, जावलाख्यः लिक्कसं थैमाख्यलय् हया स्वनं । थ्व जूगु थ्यंमथ्यं झिंछगू, झिंनिगू शदीपाखें जूगु अनुमान दु । थ्व हे थासय् यलया ताम्रकार वर्गपिन्सं दिगुद्यः भाःपिया दँय्दसं दिगुपूजा व मेमेगु पूजा आजा यायेगु यानाहल । तमकलय् तया हःगु जुयाः धनया उग्रचण्डी माईयात तमकः द्यः धायेगु याना हःगु जुइमा । येँया ताम्रकारपिन्सं धाःसा थौंकन्हय् नं लाजिम्पाटया कैलाशचौरय् हे वना दिगुपूजा याः वनाच्वंगु दनि ।
उग्रचण्डी लागा
थैमाख्यः, जावलाख्यलय् च्वंगु यलमूलया ताम्रकारपिनिगु दिगुःद्यः श्री उग्रचण्डी माई लागा थ्यंमथ्यं निपी मयाय्क क्षेत्रफलय् दु । थ्व लागाय् यलया ताम्रकारपिनिगु देगु द्यः (उग्रचण्डी माई) या मू देगः दु । स्वतँ जाःगु वास्तुकलाया अनुपम उदाहरण जूगु थुगु देगः वंगु २०७२ सालया तःभुखाचं क्षतिग्रस्त नं जूगु खः । यलमूलया ताम्रकारपिन्सं मेपिं सुयागुं ग्वहालि मकाःसें श्रमदान नं याना २०७५ सालया मंसीरय् जिर्णोद्वार पूवंकूगु खः । थ्व देगःया थ्याक्क न्ह्यःने ताम्रेश्वर महाद्यःया देगः दु । अथेहे मू देगःया उत्तररिखे क्षेत्रपालया देगः व गणेद्यःया देगः नं दु । मू देगःया पश्चिमरिखें कलात्मक नेवाः शैलीया नितँ जाःगु आगं छेँ दु । मूदेगः व महाद्यःया देगःयात छचारिखें प्यकुने ल्वहंया तोलं नापं दुगु दिकपालत दु । लागाय् दक्षिणपाखें नेवाः परम्परागत मौलिक शैलीया नवनिर्मित ताम्रकार मंकाः छेँ लानाच्वंगु दु । अथेहे लागाय् दुने ल्वहंयागु थामय् ध्वजा नापं ढलौटया सिंह दुसा, ताःहाकःगु त्रिशुल नं नापं दु । अन लागाय् सिजःया कलात्मक देवा नं तयातःगु दुसा ढलौटया सिंह छज्वः, ल्वहंया सिंह, किसि, तःग्वगु गं निगः नं दु । अथे हे लागाय् आगं छें नापं तुं समय् फलचा छगू नं दु । लागाय् दुने आगं छेँया पश्चिमरिखे भ्वय् न्यायेकेत जिइक सतःया व्यवस्थापन नं यानातःगु दु ।
यलमूलया ताम्रकारतय् थ्व देगुद्यः झिप्यंगूगु, झिंन्यागूगु (ने.सं. ४००–५००) शदि तक खुल्ला पीठया रुपय् पूजा यानाच्वंगु जुइफु । थःपिनि दिगुद्यः खुल्लारुपय् जुयाच्वंगु यः मतायाः झिंखुगूगु (ने.सं ६००) शदीपाखें छतजाः पोलया देगः दयेकूगु जुइफु । अथे हे झिंन्हय्गूगु (ने. सं. ७००) शदीपाखें नितँजाःया पोल दयेकुगु जुइसा भिंmच्यागूगु शदी थ्यंबलय् आःया स्वतँजाःया पोलया देगः दयेकूगु जुइफु । थन तमकःद्यः थाय् लुयावःगु दकसिबय् पुलांगु अभिलेख ने.सं. ८२२ (ई १७०२)या खः । यलमूलया ताम्रकारपिनिगु थ्यं मथ्यं झिंन्यागू ति खलः दु । इपिं दक्को खलःया दिगुद्यः थन हे खः । दँय्दसं न्यायेकीगु देगुपूजा बाहेक नं थुपिं खलःया इलय्ब्यलय् थीथी गुथि गानात नं थ्व हे लागाय् न्यायेकीगु याना वयाच्वंगु दु । उपिं गुथित मध्ये मुख्य यानाः तःधं गुथि, चीधं गुथि, दरु गुथि, पौचा गुथि, अक्षय तृतीया गुथि मुख्य खः । थ्व लागाया मू देगः श्री उग्रचण्डी माईया देगः खः । थ्व स्वतँजाःगु देगलय् दुने मू द्यः थाय् झिंस्वम्ह गंछि द्यःत दु । उपिं द्यःपिं थुकथं दु । १. सिंहिनी २. क्षेत्रपाल ३. ब्रम्हायणी ४. महेश्वरी ५. कौमारी ६. बैश्णवी ७. दुर्गा (उग्रचण्डी) ८. बाराही ९. इन्द्रायणी १०. चामुण्डा ११. महालक्ष्मी १२. गणेश १३. व्याघ्रिणी ।
थनया अभिलेखत
प्रायःसियागु देगु द्यः खुल्ला ख्यलय् दया च्वनि । यलमूलया ताम्रकार वर्गपिनिगु देगुद्यः नं थैमाख्यः, जावलाख्यःया खुल्लाचौरय् हे दयाच्वंगु खः । तम्वःत थपिं हे कला कौशलया धनी, ल्हाति सिप दुपिं जुयाः खुल्लाचौरय् दयाच्वंगु दिगु द्यःयात देगःया स्वरुप बिया वास्तुकलां छाय्पिया बिल । देगः गुब्ले दय्कल धयागु गनं उल्लेख मजूसां तवि अन लागाय् इलय्व्यलय् ज्यात यानाः अभिलेख तयेगु यानावयाच्वंगु दु । आतक लुया वःगु अन लागाया ६२ गू अभिलेखतय् ब्वँज्या (अध्ययन) जुइधुंकूगु दु ।
वरिष्ठ अनुसन्धानविद्, संस्कृतविद काशीनाथ तमोटजुया कथं नं थ्व यलमूलया तम्वःतय् दिगु द्यः लाजिम्पाटपाखें थन साला हया तःगु हे ९००–१००० वर्ष ति न्ह्यव जुइमा धइगु अनुमान दु । वय्कःया हे कजिंसुइ ताम्रकार समाजपाखें अन लागाय् दुगु अभिलेखतय्गु विस्तृत अध्ययनया ज्या याःगु खः । वय्कः व वय्कःया पुचःपाखें ने.सं. ११३३ यंलाथ्व १० (वि.स २०७० भाद्र २० गते) खुन्हु अन लागाय् लुया वक्व अभिलेखय् अध्ययन प्रतिवेदन लःल्हाना दिइगु खः । वय्कःपिनिगु अध्ययन अनुसार अन लागाय् ने.सं ८२२ निसें ११३३ तक ३११ दँय् ६२ गू अभिलेखत अध्ययन जूगु दु । उकी मध्ये ५० गू नेपालभाषा, १० गू नेपाली व २ गू संस्कृत भाषाया अभिलेख लुया वःगु दु ।
उग्रचण्डी लागाया अध्ययन सिधय् धुंकूगु ६२ गू अभिलेखत मध्ये निगू रञ्जना लिपिं, च्यागू नेपाल लिपिं, ५२ देवनागरी लिपिं च्वयातःगु खनेदु । अथेहे ली पाताय् २४ गू, ल्वहं पती १५ गू, ढलोटय् १० गू, दुरु ल्वहं (संगमर्मर)य् ५ गू मेगु सिंइ, सिजः पती कंसय् २÷२ गू व ल्यं भ्वंतय्, सिमेन्टं १÷१ च्वया तःगु खनेदु । थन लागाया अभिलेख कथं फुक धैथें कृति व उकीया अभिलेख यलमूलया ताम्रकारतय्पाखें तःगु खनेदु । ग्वाहाली धाःसा यले जक मखु स्वनिगः मोफसलं जक मखु देशं पिनेया ताम्रकारतय् पाखें नं कयातःगु खनेदु ।
लिखँ
थुकथं यलमूलया ताम्रकार वर्गपिनिगु दिगु द्यः थैमाख्यः, जावलाख्यलय् च्वंगु श्री उग्रचण्डी माई लागाया संरक्षण, सम्बद्र्धन यलमूलया ताम्राकार वर्गपिन्सं ताःकाल न्ह्यवनिसें याना वयाच्वंगु दु । ने.सं ८२२ न्ह्यवया अभिलेखत लुया मवसां थनया मूद्यः थ्यंमथ्यं ९००–१००० दँ पुलांगु धकाः अनुमान यायेफु । वरिष्ठ अनुसन्धानविद् काशीनाथ तमोटजुया कजिसुइ अन लागाया अभिलेख वयेगु अध्ययन ने.सं. ११३१ (वि.सं. २०७०) तक जक जूगु दु । उकी लिपा नं अन अभिलेखत थपे जुइधुंकूगु अवस्था दु । समग्र रुपं स्वयेबलय् थ्व उग्रचण्डी लागा ऐतिहासिक, पुरातात्विक महत्वं जाःगु खनेदु । अनया अभिलेखया अध्ययनपाखें उबलेया नेपाःया अवस्थायात चित्रण यायेत ग्वहाली जुइफु । अन लागाया अभिलेखतय् अध्ययन प्रतिवेदनयात ताम्रकार समाजपाखें सफूया रुपय् दयेका “उग्रचण्डी माई लागाया अभिलेख” नामं सफू नं पिहाँ वयेधुंकूगु अवस्था दु । अन लागाया संरक्षण, सम्बद्र्धनय् ताम्रकार कुलदेवता उग्रचण्डी माई संरक्षण समिति (ताम्रकार समाज) निरन्तर रुपं लगेजुया च्वंगु दु । थुकीयात सरोकारवालातय्सं माःगु कथंया तिवः व ग्वहालि यायेमाःगु खनेदु ।
लिधंसा
तमोट, काशीनाथ, ११३४, उग्रचण्डी लुमन्ति पौ । यलः ताम्रकार कुलदेवता उग्रचण्डी माई संरक्षण समिति (ताम्रकार समाज)
ताम्रकार, आनन्द कृष्ण, ११३४, लुमन्ति दबू, दूँ पौ ल्या ३ । लुमन्ति दबू, नेपाल भाषा केन्द्रिय विभाग, यलध्वाका, यल
स. तमोट, काशीनाथ लगायत, ११३४, उग्रचण्डी माई लागाया अभिलेख । यलः ताम्रकार कुलदेवता उग्रचण्डी माई संरक्षण समिति (ताम्रकार समाज)