नेवाः संस्कारया ताःचा ‘बिधि ब्यवहार’

नेपाःया नेवाः समुदाय संस्कृति व संस्कारया ल्याखं नं तःमिगु पुचः खः । बुसांनिसें सीधुंकाःतकं नेवाः समुदायं थीथी संस्कार न्ह्याकावयाच्वंगु दु । जन्मनिसें मृत्युसंस्कारतकया ज्याखँ हरेक समुदायं थःथःगु हे धंगं न्ह्याकावयाच्वंगु दु । नेवाः समुदाय दुने न्ह्याकीगु थीथी संस्कारया थःथःगु हे कथंया महत्व दु । तर उज्वःगु संस्कारया झ्वलय् थःथिति व संस्कार जुइगु परिवारपाखें न्ह्याकीगु ज्याखं समाजय् विकृति वइगु व तःमि व चीमिया पःखाःयात तजायेकेगु ज्या यानाब्यूगु खनेदु । संस्कार छम्ह मनू बुसांनिसें सीधुंकाःतकं मयासें मगाःगु ज्याखँकथं थुइकेगु याइ । छम्ह मचायात समाज व समुदाय अनुरुप दयेकेगु निंतिं थुज्वःगु संस्कारत न्ह्याकावयाच्वंगु खनेदु । तर थुकी खनेदुगु विकृति विसंगतियात न्हंकाः माःमाःगु ज्याखँ जक न्ह्याकेगु निंतिं येँ देय्या परम्परागत ३२ त्वाः मध्ये छगू वतु त्वालं पलाः न्ह्याकूगु दु । थुगु ज्यां नेवाः संस्कारयात लिपा थ्यंक न्ह्याकेगु निंतिं मार्गदर्शकया ज्या याइगु भलसा दु ।
भाषाशैली ः
नेपालभाषां च्वयातःगु थुगु सफूया भाषा शैली सरल जू । सामान्य नेपालभाषाया ज्ञान दुपिसं थुगु सफूयात अःपुक हे थुइका काये फइ । लिसें नेवाः संस्कारलिसे स्वानाच्वंगु थीथी खँग्वः व ज्याखँयात अःपुक थुइक न्ह्यब्वयातःगु दु । भाषायात सरल यायेगु निंतिं थुकी मुक्त शैलीया खँग्वःयात प्राथमिकता बियातःगु खनेदु । गनं गनं जक बद्धशैलीया खँग्वः दुथ्यानाच्वंगु दु ।
विषयवस्तु
थुगु सफूया धलःपौ स्वयेबलय् जन्म बिधि ब्यबहार अन्तर्गत सिसापालु क्यं वनेगु, घ्यःबजि नकः वनेगु, ब्यंके ज्वलं तःवनेगु, मचाबू कु यंकेगु, मचाबू स्वःवनेगु, मचाबू लहिके यंकेगु व बुदिं हनेगु ज्याया म्हसीका व उकियात माःगु ज्वलं न्ह्यब्वयातःगु दु ।
थुकथं हे निगूगु ब्वय् कर्म बिधि ब्यबहारया रुपय् मिजं मस्तय्त कर्म खंकेगु ब्यबहारकथं कय्ता पुजा, दुरु बजि नकः वनेगु÷स्वानं छुकः वनेगु न्ह्यथनातःगु दुसा मिसामचायात कर्म खंकेगु ब्यबहारय् छुस्या मुस्या नकः वनेगु न्ह्यथनातःगु दु । थथे हे मिजं व मिसा निम्हेसियां कर्म खंकेगु ब्यबहारकथं इहिपाः÷ब्याहाया झ्वलय् जुइगु थीथी ज्याखँयात न्ह्यथनातःगु दु । थुकी दुने लाखा (ग्वय्) बिउ वनेगु, भमचा काः वनेगु ÷ म्ह्याय् मचा पित बिइगु ज्याया म्हसीका व माःगु ज्वलं न्ह्यब्वयातःगु दु ।
थुकथं हे स्वंगूगु ब्वय् इहिपाः धुंकाःया सांस्कृतिक बिधि ब्यबहार न्ह्यब्वयातःगु दु । थुकि ख्वाः स्वः वनेगु÷कायेगु, ब्यकुं छ्वयेगु, मां अबुया ख्वाः स्वयेगु (न्हू कु), किजापुजाया कु छ्वयेगु, थाकुलिं लुइगु व जंकु संस्कारया खँ न्ह्यथनातःगु दु ।
थथे हे प्यंगूगु ब्वय् मृत्यू बिधि ब्यबहार सी (परलोक जुइ) बलय् यायेगु ब्यबहारकथं चिपं थिइकः वनेगु, ब्याः (लःचाः) वनेगु÷कायेगु, न्हय्नुमां लः ह्वःवनेगु, पाः तः वनेगु, लत्या, खुला, दकिला, सी (दिवंगत) या पाहाँ ब्वने ज्याझ्वःव सिकी ब्व छायेगु ज्याया बारे न्ह्यथनातःगु दु ।
सफूया न्यागूगु ब्वय् उगुंथुगु धकाः थीथी कथं पुजा तयेगु हलंज्वलं व सामाजिक बिधि, नैबैद्य दुगु पुजाज्वलं, समय् दुगु पुजाज्वलं, कलःपुजा ज्वलं, कोतः पुजा ज्वलं, गुरुजु तयाः याइगुली थप पुजाज्वलं, पिखालखु पुजाज्वलं, स्वनाः द्यः पुज्यायेगु ज्वलं व विधि, स्वां क्वकायेगु (नकुलिं क्वकायेगु), पुइँ हायेगु, बौपाः तयेगु ज्वलं, निसलाः तयेगु ज्वलं, सीकाभू यायेगु बिधि व ज्वलं, सब्जंब्व तयेगु बिधि व ज्वलं, बियाछ््वइगु भ्वजय् बीगु क्वसः, एस.एल.सी. (एस ई ई) पासया सगं, छेँय् मस्त नापं नेवाः (मां) भाय् ल्हाना दिसँ, मनू सीबलय् (मृत्यू संस्कार) यात माःगु हलंज्वलं व याइगु बिधि, प्राण त्वतेवं माःगु ज्वलं व याइगु बिधि, सिथं यंकेत माःगु ज्वलं व याइगु बिधि, छ्वासय् वायेत माःगु ज्वलं व बिधि, दिपय् प्यँ थयेकेत व मि तयेत धकी तयेगु ज्वलं, लिपिचा वायेत माःगु ज्वलं, बलिं पीत माःगु ज्वलं न्ह्यथनातःगु दु । थुकथं हे खुगूगु ब्वय् चलनय् म्हो जुयावनाच्वंगु बिधिब्यबहार बारे न्ह्यथसें इहि भ्वय्, निकःख्यः वनेगु, क्वथा भ्वय्, कु यंकेगु, सः वनेगु, लिलाधू वनेगु, पलिं चीगु, तीर्थ भ्वय् व जिलाजं पिउ वनेगु बारे न्ह्यथसें दकले लिपा लिखँ (उपसंहार) न्ह्यब्वयातःगु दु ।
सफूया बांलाःगु पक्ष ः
नेवाःत सांस्कृतिक रुपं तःमिगु जाति खः । तर थौंकन्हय् संकिपा व सञ्चारमाध्यमया प्रभावं यानाः झीगु संस्कृति व संस्कारय् यक्व हे हिउपाः वये धुंकूगु दु । थुज्वःगु अवस्थाय् नेवाः संस्कारय् नं यक्व हे सुधारया आवश्यकता दुसा थुकिया अभिलेखीकरण नं याये हथाये जुइ धुंकूगु दु । थुगु सफू वतु त्वालं छगू गोष्ठीया हे ग्वसाः ग्वयाः ज्यापु समुदायं न्ह्याकावयाच्वंगु विशेषतः छगू परिवारं मेगु परिवारय् वनाः यायेमाःगु ज्याखँयात प्राथमिकता बियातःगु खनेदु । छम्ह मनूया संस्कार न्ह्याकीबलय् वयालिसे सम्बन्धित पक्षपिसं गुकथंया ज्याखँ न्ह्याके माः व उकी गुज्वःगु ज्वलं गुलि दासुइ माः धइगु खँ थुगु सफुतिइ न्ह्यब्वयातःगु दु । थुकिं नेवाः संस्कारय् ल्वःमना वने धुंकूगु संस्कारयात लिपाया पुस्तां सीके फइगु व व हे कथं ज्याखँ न्ह्याके फइगु अवस्था ब्वलंका ब्यूगु दु । थुगु सफू परम्परांनिसें थीथी कथंया विधि व्यवहार छ्यलाः समाजय् थवंथवय् स्वापु क्वातुकेत योगदान यानावंपिं अग्रजपिन्त देछानातःगु दु । गुगु सकारात्मक जू ।
दुर्बल पक्ष ः
थुगु सफू नेवाः संस्कारयात कयाः च्वयातःगु जूसां छखा छें मेखा छेँय् वनाः यायेमाःगु विधि व्यवहारया ज्याखँयात जक थुकी प्राथमिकता बियाः न्ह्यब्वयातःगु दु । विधि व्यवहारया उपादेयता व उकिया दुग्यंगु म्हसीका थुगु सफुतिइ खनेमदु । मचा बुसांनिसें मनू सीधुंकाःतकया संस्कार न्ह्याकेत माःगु सकतां ज्वलंत न्ह्यब्वयाः उकिया महत्व अर्थयात नं थाय् बियातःगु जूसा थ्व सफू अझ ग्यसुलाइगु खः ।
लिखँ ः
नेपालभाषा वाङमय क्षेत्रय् संस्कृति सम्बन्धी तःगु हे सफू पिदने धुंकूगु दु । विशेषतः नखःचखःयात कयाः व संस्कारयात कयाः म्हसीका न्ह्यब्वयेकथं जक थुज्वःगु सफूत लिकुनाच्वंगु खनेदु । थीथी थाय्बाय्या संस्कार व संस्कृतियात न्ह्यब्वयेगु निंतिं थुज्वःगु सफूत तसकं हे महत्वपूर्ण जू । विधि व्यवहार सकसितं माःगु ज्या खः । थुकियात अभिलेखीकरण यायेगु ज्यायात झीसं च्वछायेमाः ।
सफूया विवरण ः
सम्पादक ः पन्नारत्न महर्जन
पिकाक ः परम्परागत वतु त्वाःया निंतिं नाथेश्वर छुट गुठी वटु सहयोग समिति
संस्करण ः न्हापां (ने.सं. ११४५)
लेआउट ः सुर संसार मिडिया, ओन्दे
थाकुथि ः इम्प्रेषण अफसेट प्रेस, बाफः
मू ः २००÷– तका